Powstańcy styczniowi z Suwalszczyzny

Powstanie styczniowe 1863–1864 zapisało się również w dziejach Suwalszczyzny. Mieszkańcy regionu angażowali się w walkę zbrojną, wspierali oddziały powstańcze, uczestniczyli w organizacji konspiracyjnej i ponosili konsekwencje represji władz rosyjskich.

Wystawa przybliża sylwetki wybranych powstańców związanych z Suwalszczyzną oraz ich losy, ukazując udział mieszkańców regionu w jednym z najważniejszych polskich zrywów niepodległościowych XIX wieku. Prezentowane materiały pochodzą z zasobu Archiwum Państwowego w Suwałkach i przypominają zarówno o uczestnikach walk, jak i o ludziach, których biografie stały się częścią lokalnej pamięci o Powstaniu Styczniowym.

Ludwik Szaciński (1844 – 1894)

Urodził się w Suwałkach. Jako młody człowiek zaangażował się w powstanie styczniowe. Brał czynny udział w działalności powstańczej, a w 1864 r. został aresztowany za pomoc udzieloną osobie związanej z konspiracyjną administracją Rządu Narodowego. Według późniejszych przekazów został skazany na śmierć, jednak zdołał zbiec z więzienia i opuścić ziemie polskie.

Po kilkuletniej tułaczce osiadł w Christianii, dzisiejszym Oslo, gdzie rozpoczął działalność fotograficzną. Z czasem zdobył dużą renomę jako portrecista norweskich elit, a w 1888 r. został fotografem królewskim na dworze Oskara II. Jego losy są przykładem drogi wielu uczestników powstania styczniowego, których represje zmusiły do emigracji. Szaciński do końca życia pozostawał związany pamięcią z Polską i rodzinnymi Suwałkami.

Władysław Smoleński (1841 – 1924)

Urodził się w Łanowiczach, prawnik, adwokat, sędzia i notariusz, uczestnik powstania styczniowego. Był synem Juliana Ignacego Smoleńskiego i Karoliny z Wejdemanów. Ukończył gimnazjum w Suwałkach, a następnie Warszawską Szkołę Główną, uzyskując stopień magistra prawa i administracji.

Według własnej relacji w lutym 1863 r., jako student Szkoły Głównej, wraz z grupą około stu kolegów należących do konspiracyjnej organizacji został skierowany w Łomżyńskie. Następnie wstąpił do oddziału powstańczego dowodzonego przez Józefa Konstantego Ramotowskiego „Wawra”, działającego głównie w lasach augustowskich. Do końca października 1863 r. pełnił w nim obowiązki instruktora. Jego udział w powstaniu zakończył się w listopadzie 1863 r., po rozwiązaniu oddziału w lasach myszynieckich.

Po ukończeniu studiów związał swoją karierę zawodową przede wszystkim z Suwałkami. Pracował m.in. jako podprokurator Trybunału Cywilnego, przez ponad trzydzieści lat był adwokatem przysięgłym, następnie sędzią gminnym powiatu augustowskiego i notariuszem. Służbę notarialną pełnił do przymusowej ewakuacji w sierpniu 1914 r. Po wojnie w 1918 r. powrócił do zawodu notariusza.

Jan Pietkiewicz (1840 -1933)

Urodził się w Suwałkach, uczestnik powstania styczniowego, pochodzący z rodziny chłopskiej. Informacje o jego działalności powstańczej zachowały się w relacji wnuka, Władysława Pietkiewicza, spisanej na podstawie rodzinnych przekazów.

Podczas powstania styczniowego Pietkiewicz miał służyć w szeregach oddziału Andruszkiewicza. Według przekazu rodzinnego w okresie działań powstańczych chronił się w Kozim Rynku. Razem z nim walczył Jan Dziemian, ojciec Stanisława Dziemiana. W relacji odnotowano również, że dowódcą Dziemiana miał być Jasiński.

Jan Pietkiewicz zmarł w 1933 r. w wieku około 93 lat. Pamięć o udziale Pietkiewicza w powstaniu była przechowywana w rodzinie i przekazana jego wnukowi Władysławowi.

Józef Gryguć (ur. ok. 1844)

Uczestnik powstania styczniowego. Wg. relacji potomnych do powstania przystąpił jako niespełna 20-letni chłop. Na jego decyzję miała wpłynąć zarówno zapowiedź zniesienia pańszczyzny, jak i tradycja rodzinna – jego ojciec miał walczyć w powstaniu listopadowym pod dowództwem gen. Chłapowskiego.
W 1863 r. Gryguć dołączył do oddziału Józefa Konstantego Ramotowskiego „Wawra”. Został przydzielony do kawalerii, a dzięki dobrej znajomości terenu pełnił również zadania zwiadowcze. Wspominał, że posiadał stopień wachmistrza, a jego oddział wykonywał także zadania o charakterze żandarmerii powstańczej. Miał brać udział m.in. w bitwie pod Gruszkami, zakończonej rozbiciem oddziału rosyjskiego. Nie uczestniczył natomiast bezpośrednio w bitwie pod Kozim Rynkiem, gdyż w tym czasie wysłano go na rozpoznanie.
Jedną z powierzonych mu akcji było przejęcie pieniędzy przechowywanych w kasie nadleśnictwa „Pomorze”. Według relacji Grygucia za wykonanie tego zadania „Wawer” nadał mu 40 mórg lasu w okolicach Okółka. W czasie powstania Gryguć dostał się także w ręce rosyjskie i był przesłuchiwany przez gen. Bakłanowa; odzyskał wolność dzięki poręczeniu nadleśniczego Wasilewskiego.
Po latach chętnie opowiadał o powstaniu, swoich towarzyszach oraz dowódcy. Zachowana relacja stanowi cenne świadectwo udziału mieszkańców Suwalszczyzny w walkach 1863 r. i funkcjonowania oddziałów powstańczych na pograniczu augustowsko-sejneńskim.

Powstanie styczniowe na Suwalszczyźnie miało wiele wymiarów. Do walki włączali się przedstawiciele różnych środowisk – studenci, ziemianie, chłopi i mieszkańcy miejscowych wsi. Jedni służyli z bronią w ręku w oddziałach powstańczych, inni wykonywali zadania zwiadowcze, pełnili funkcje pomocnicze, dostarczali żywność lub udzielali schronienia.

Losy Ludwika Szacińskiego, Władysława Smoleńskiego, Józefa Grygucia i Jana Pietkiewicza pokazują zarówno różnorodność doświadczeń uczestników zrywu, jak i konsekwencje ich zaangażowania. Powstańcom groziły aresztowania, przesłuchania, zesłanie, a niekiedy także konieczność opuszczenia kraju. Niektórym udało się powrócić do codziennego życia, podjąć pracę zawodową i założyć rodziny. Pamięć o wydarzeniach 1863 r. pozostała jednak ważną częścią ich biografii.

W niepodległej Polsce żyjących jeszcze uczestników powstania otoczono szczególnym szacunkiem. Ich wspomnienia, fotografie i dokumenty, a także przekazy zachowane przez dzieci i wnuki sprawiły, że pamięć o powstańcach Suwalszczyzny przetrwała kolejne pokolenia. Dziś zachowane archiwalia pozwalają lepiej poznać nie tylko sylwetki powstańców, lecz przede wszystkim ich losy oraz znaczenie, jakie udział w powstaniu styczniowym miał dla całego ich życia.